جنبش ملی اسلامی افغانستان

مـحــمــد امــیـن مــتـیـــن انـــد خــویـی    

 

عـبـدالـحی اوغـلی مـحـمـد امـیـن مـتـیـن انـدخـویی، انـد خـوی نـیـنگ چک مـحـلـه قـشـلاغـیـده

1319هـ. ش (1941مـیـلادیگـه ماس) توغـیـلگـن. ایـلک اوقـوشـلـرینی بـیـتـیـرگـنـدن سـونگ،

خـصـــوصـی شـکـلـده بـیـلـم اورگـنـیـشـگـه بـاشــلـه دی. شـــعـر فــنـیـده، اســتـاد قـربـت کـبـی

بـیـلـرمـنـلـردن فـایـده لـنگـن. او ایکـکی تـیـلـده دری و تورکی (اوزبـیکـچـه) ده شـعـر یـازه دی

و تـحـقـیـقـی ایـشـلـر هـم بـه جـرمـاقـتـه .

 برماغـلـریگه قـلـم آلـیـب تاتـلی ســوزلـری تورلی ژورنال، اخـبـار و جـریـده لـرده باســیـلگـن.

اونـیـنگ ایـلـک یـازگـن شـعـرلـری 1335هـ. ش ، 5 ایـنـچی صـنـف ده ایکـن فـاریاب نـیـنگ

جـــریـده ســــتـوری ده نـشـــربـولـیـب، انـه شــــو زمــــــانـدن اونـیـنگ اســمـی اولـکـه نـیـنگ

مـطـبـوعـاتـیـده کـوپلـه ب چـیـقـمـاقـده. شـعـرو ادبـیـات دن تـشـقـری، مـتـیـن انـدخـویی نـیـنگ

قـلـمـی تـاریـخ بـابـیـده هـم اوتـکـیـردور. اونـیـنگ پـشـاورده 1381 یـیـلـیـده نـشـرایـتـیـلـگـن «انـدخـوی و جـایـگـاه آن در تـاریـخ» نـامـلـی اثـری، اوشــبـو ادعـاگـه یـخـشـی بـیـر گـواه.

سـونـگـی یـیـل لـرده یـوزبـیـرگـن اوروشــلـرطـفـیـلـی کـتـابـخـانـه سـی یـانـیـب ویـا قـراقـچـی لـرگـه اوچـره ب، کـتـابـلـری نـیـنگ کـتـتـه اولـچـه گـی نـی قـولـدن بـیـره دی. اوشـبـو واقـعـه لـرده اونـیـنگ یـازگـن اثـرلـری نـیـنگ ایـریـم بـولـیـم لـری هـم یـوقـالـیـب، بـوقـایـغـونـی دفـعـه لـرچـه تـیـلـیـگـه کـیـلـتـورگـن، اســتـاذ مـتـیـن.

 

اونـدن چـاپ بـولـگـن اثـرلـر:

1.      کـونـگـول سـوزی، اوزبـیـکـچـه شـعـری تـوپـلـمـی، کـابـل، 1365 هـ. ش

2.      مـرزخـورشـــیـد، دری شـــعـری تـوپـلـمـی، کـابـل، 1367

3.      بـاغ لاله پـوش، اوزبـیـکـچـه و دری جـه دیـوانـی، پـشـاور، 1379

4.      سـادات و دودمـان ســیـداکـبـرانـدخـویـی، تـحـقـیـقـی رسـالـه، پـشـاور، 1378

5.      انـدخـوی و جـایـگـاه آن در تـاریـخ، پـشـاور، 1378

6.      گـلـشـن زیـبـای اشـعـار مـولانـا قـربـت انـدخـویـی، یـیـغـیـشـتـیـرگـن و تـیـارلـه گـن مـتـیـن انـدخـویـی، آمـریـکـا چـاپـی، 1414 هـ. ق

قـویـده گـی اثـرلـر 1365 – 1369 هـ. ش یـیـل لـریـده، کـابـل ده نـشـــر ایـتـیـلـگـن.

7.      گـزیـده اشـعـار اســتـاد خـلـیـل الله خـلـیـلـی

8.      گـزیـدۀ اشـعـار عـبـدالـهـادی داوی پـریـشــان

9.      گـزیـدۀ اشــعـار مـحـمـد کـریـم نـزیـهـی جـلـوه

10.  گـزیـدۀ اشــعـار غـلام احـمـــد نـویـد

11.  گـزیـدۀ اشـــعـار مــحـــمـد ابـراهـیـم صـفــا

12.  گـزیـدۀ اشـعـارمـحـمــد انـور بـســـــــــــــــــمـل

13.  گـزیـده اشــعـار عـبـدالــرحـمـان پـژواک

14.   آزادی،  ایـریـم شــاعـرلـرنـیـنگ اســتـقـلال حـقـیـده یـازگـن شـعـرلـری.

15.  گـلـبـانـگ صـلـح، زمـانـوی شـاعـرلرنـیـنگ شــعـرلـری

16.  تـانـگ یـیـلـی، اوزبـیک شـاعـرلـرنـیـنـگ شــعـرتـوپـلـمـی

 

هـمـده 1340 دن 1373 هـ ش یـیـلـلـری مـابـیـنـیـده شــو ایـریـم مـقـالـه و تـحـقـیـقـی یـازولــر اونـیـنـگ قـلـمـی بـیـلـن یـازیـلـگـن:

17.  مـروری بـر نـبـشـتـه های روی دیـوار، انـدخـوی نـیـنگ تـاریـخـی یـارگـارلـیـک لـری حـقـیـده، جـوزجـانان 1372 هـ. ش

18.  از مـســنـد تـدریـس تا مـنـبـر ارشــاد، اوتـگـن و حـاضـرده گـی انـدخـوی عـلـمـا و دیـنـی کـیـشی لـرنـیـنگ حـیـات شـرحـی، جـوزجـانان 1372 هـ. ش

19.  احـوال و آثـار شـعـرای مـعـاصـر انـدخـوی، جـوزجـانـان 1373 هـ. ش

20.  آواز خـوانـان و مـوسـیـقـی نـوازان انـدخـوی، جـوزجـانـان 1373 هـ. ش

21.  سـه چـهـره عـلـمـی (قـاضـی بـابـه مـراد انـدخـویی و اونـیـنگ اوغـیـل لـری مـحـمـد کـریـم نـزیـهـی جـلـوه و الـحـاج صـوفـی مـحـمـد رحـیـم قـاضـی زاده نـیـنگ عـلـمـی، ادبـی و اجـتـمـاعـی حـیـاتـی حـقـیده)

22.  انـدخـوی ده یـشــه گـن ادبـی ســیـمـالـر، اوزبـیـک تـیـلـیـده تـحـقـیـقـی مـقـالـه، مـجـلـه مـلـیـت هـای بـرادر، کـابـل 1364 هـ. ش

23.  ردایـف الا شـعـار، انـدخـوی نـیـنـگ زمـانـوی شـاعـرلـری نـیـنگ دری تـیـلـیـده یـازگـن بـیـروزن و قـافـیـه ده گـی شــعـرلـر تـوپـلـمـی

24.  ردایـف الا شـعـار، انـدخـوی نـیـنگ زمانـوی شـاعـرلـری نـیـنگ اوزبـیـکـی تـیـلـیـده بـیـروزن و قـافـیـه ده یـره تـگـن شــعـرلـر تـوپـلـمـی

25.  بـیـاض صـوفـی، دری و اوزبـیـکـچـه شــعـرلـر تـوپـلـمـی

26.  بـیـاض کـمـال، دری و اوزبـیـکـچـه شــعـرلـر تـوپـلـمـی

 

قــویـده گـی لـر چـاپ اوچـون بـو فـرزانـه اســـتـاد دن تـیـارلـنـگـن:

27.  سـروده هـای دری واوزبـیـکـی مـلا مـحـمـد مـقـیـم مـقـیـمـی انـدخـویـی

28.  سـروده هـای مـولانـا شـرف الـدیـن خـوبـی ســمـرقـنـدی

29.  سـروده هـای حـاجـی نـادرنـیـاز قـادری انـدخـویـی، پـلـنـگ پـوش آتـی بـیـلـن مـشــهـور بـولـیـب، 21 انـچـی عـصـر شـاعـری

30.  گـلـشـن قـدس، مـولانـا خـواجـه غـیـب الله غـیـبـی آقـچـه یـی نـیـنگ دری شـعـرلـرتـوپـلـمـی

31.  کـاسـه چـوبـیـن، بـابـاولـی انـدخـویـی نـیـنگ عـرفـانـی حـیـاتـی حـقـیـده بـیـرمـقـالـه

32.  سـیـمـا هـای بـرازنـده انـدخـوی

 

حـرمـتـلـی اســتـاد مـتـیـن انـدخـویـی حـاضـر 64 یـاشـلـریـگـه کـیـریـب، شــبـرغـان شـهـریـده فـرهـنـگ و اطـلاعـات ریـاســتـی نـیـنگ لـوازمـیـده ایـشــلـه ب تـورگـنـلـر.

 

شـعـرلـریـدن بـیـر قـانـچـه ســیـلـه مـه لـر:

 

 

                      ایـزگـو ســاوغــه

 

ســــیـویـمـلـی مـیــهـــنـیـم ایـل ایـچـــره آ تـیــــنـگ فـــخــردوران دور        

     زمـــان کـوزگـــوســـیـده شـــوکــتـلـی تــصـــویـــریـنـگ نـمـایـان دور

مـحـبـت نـامـه سـیـن شـاعــر سـیـنـیـنگ مـــد حـیـنـگ بـیـلــن بـاشــلـر

     اد ب یـپـــراغــیـــده  ایــزگــو صـفـــا تـیـنـگ شـــانـلـی عــنــوان دور

نـیـــتـانـگ خـامـــم تـیـلـی وصـفـــیـنـگــده گـویـا بـولـســه بـلـبـلـد یـک

     کـه هــــرذره نـگ ا یـچـــیـنـده یـوزتـومـن گـلــشـن شــــگــوفــا ن دور

چـــمـــن ده شــــبـــنـم ا یـنـجـــو ســــی بـیـزر گـلــــلــر قــبــا ســیـنـی

     کـوریـــب بـو کــورکـنـی نـرگــیــس قــــراغـی مـحــو و حـیــران دور

چـــیـرایـلـی صـنـعــتـیـنـگ نـازکــلــیـگـی گــل بـرگـی گـه اوخـشــــر

     نـفــــاســــتـلـر اونــیـنـگ هـــر بـخـیـه ســیـدن جــلــوه افـشــــــان دور

جـهـانـده عـــظــمـــتـیـنـگـنـی هــیـچ کـیـم انـکـــــار ا یـتــــا آ لــمــــس

     کـه دایـم شـانـلـی تـاریـخـیـنـگ قــویـاش یـنـگــلــیـغ درخــشـــــان دور

چـیـکـیـب وحــد ت نـوا ســیــن حـــق ســاری مــردانـه یــول آ چـگـی

     بـو مـلـــت نـیـنـگ حــقـــیـقـی رهـــنـمـا ســـی قــوتــلـی قـــــرآن دور

کـوریـنـگ نـی اوزگـه ریـش کـیـلـتـورد یـلـر جـوشـقـیـن قـیـام ایــلـب

     بـومـلـی قـــــوزغــالان نـیـنـگ بـیــشــیـگـی بــو جــوزجــــانـا ن دور

بـشـــارت بـیـــرد یـلـــر ا ســـــلام پــیـــروز اولــگــا ئـیـن ایـــلــگــه

     بـو ایـزگـو ســاوغــه دن بــرچـه کـونـگــل لــر شـــاد و خـنـــدان دور

وطـنــده تـیـنـچــیـلــیـک دورانـی پــارلـب کـیـلــگـوســــی مـــمـــکـن

     بـویـول ده صـــد ق ایـلـه بـیـل بـاغـــلـه گــن لــر اهـــل ایــمـــان دور

قـــویـارمــیـز ربـنـا د یـب آ لــغـه آ دیــم اوزگـــادیــن قـــورقـــمـــای

     اولـــوغ  تـیــنـگــری تـعــا لـی بـیــز لــــره دا یـم نـگــهـــبـــــا ن دور

ایـلات لـر حــرلـیـگـیـنـی اسـره گـیـمـیـز کـوز قـــرا ســــــیـــد یـــک

                                                    بـیـزه بـو اولـکـه نـیـنـگ هـر تـیـگـره تـاشـی رشـک رضـــوا ن دور

اولـوس فـرهـنـگـیـنی خـوش یـشـنـه تـورمـیـز دل ســـوزیـن کـویـلـب

ادب قـــامــــوســــیـده تـیـــل بـایـلـیـــگـی شــــمـشــــیــر بــــران دور

 

 

ا لــوغ تـــیـــــــمـــور

 

تـون آقـشـام بـاغ ارا بـلـبــل تـرنـم بـیـش و کـم چـیـکـتـی               خـلایـق تـلـپـشـن تـیـنـگـلـب حـلاوت دمـبـــدم چــیـکـتـی

نی فـارم نـوحـه ایـردی تـیـلـبـه دل لـر قـیـتـه جـان آلـدی               نی ایـزگـو نـغـمـه ایـردی عـشـق ایلی مـیل صنم چیکـتی

بـولـذ ت لـی صـدا دن انـچه مسـت و شـــادمـان ایـرد یـم               کـونگـل سـوزگه تیـل آچتی، بـرماغـم عـزم رقـم چیکـتی

اولـوغ تـیـمـور صـفـاتـیـن کـویـله ماقـقـه خامه تـپرآتـدیم               قـولاغـیـمگه خـرد احـســنـت دیب فـرحـتـلی دم چـیـکـتی

نـی دولـت سـایـه سـالدی باشـیـنگه ای قــرداشیم بولکون               حـســد اهـلی اویاتـگـن طالـعـیـند ن رنـج و غــم چـیکـتی

جهان ایـسکـیردی اما اوتمـشـیـنگ تـصـویری تابان دور              آچـون کوزگـوسـیـده تورکانه فـخـریـنگـنی عـجم چـیکتی

ایـسیق قـویـنـینگـده باتور یشـنه گـن صاحب قــران لربار                         صلابت تـخـتی اوزره هــر بیـریـسی جام و جـم چـیکـتی

سـیاســت نـیـنگ بـیـریک اربابی ایـردی تـیـمـور فـا تح               اونـیـنگ آلـدیـده شـه لـر تیزبوکوب باشـینی خـم چـیکـتی

سـوا شـه قـهــرمـانـلـیـک اوزیـد ن اویـلـه کــورســا تـی                کـه اوتـروسـیـده بـیردم هـم چـیـدالـمی خصم رم چـیکـتی

عــدالـت نـیـنگ قــویـاشی پارلـه تـیـب یـاروتی دورا نی               سـیـوگـیـلی سایه سی آسـتـیده ایـل ایـرکـین قـدم چـیـکـتی

نه یـلـغـوز ربع مـسـکـون یرمـیـده ایـردی بیریک خاقـان              بـیـلـیـم معـراجی گه هـم قـد چوزیب اولکن حشم چیکـتی

بـیـلم بابـیـده قــورگـن یورتی نی قــوتــلـوغ بـنـادورکـیـم               قـویاش آلـتـین سـپورگـیـسـین اوتی هـرصـبحـدم چـیکـتی

اد ب اربـا بــنـی دایـــــم ســــیـوردی احـتــــرام ایــــلـب                 بـیـلـم دانـلـراونـیـنـگ دور انـیـده نـاز ونـعــم چـیـکــتــی

مـعـــا نـی اهـــلــی ابــداعــی ا ثـرلـــر ایـتـــیـلـر ایـجــاد                مـعـارف سـیـوگـیـچـی سـلـطانـیـمـیز دسـت کـرم چیکـتی

بـیـزه لــدی انـچه بیـت لـر مـعـرفــت شـیـرازه سی بیرله              زمـان بـرماغـی هــر بـرگـنـی گـنـج مـغــتـنـم چـیـکـتــی

الوغ بیگ مـیـنگ و سـیکـز یولدوزاسرارینی کشف ایلب                         قــوانـچ اوجــی اوزا تـاریخ بـویی چـه عــلــم چـیــکـتــی

هـــزار گـلــزاریـنـی انـداغ گـوزه ل یـشــناتی باســیـنـقـر              اونـیـنگ رعـنـالـیـگـیـدن رشـک طاووس حـرم چـیکـتی

تـمــد ن مـشــعـلـیـن یـا قــدی "بـابـر" هـــنـد مـولـکـیــده                بـو مـنگـو افـتـخــارین صفـحه لـر اوزره قــلـم چـیـکـتـی

"مـتـیـن" صاحب قــران وصـفـیـنی کویـلب فـخــر ایـتر لـیـکـن

اونـیـنگ یـوزمـیـنگ صـفـاتـیـدن قـچـان بـیـرنی رقـم چـیـکـتی

 

تـورتـلـیـک لــر:

 

بـاغـیـنگ مـیـنـگـه آچ

 

بـیـریـول گـوزلـیـم، نـازایـلـه بـاغـیـنگ مـیـنگـه آچ        شـکـرلی تـیـلـیـنگ اوپـی، دوداغـیـنگ مـیـنگـه آچ

رشـک اوتـیـده قـیـزغـــنـوچـیــلـر اورتــنـســــــیـن         بـزم ایـچـره کـرم بیـرله قــوچـاغـیـنگ مـیـنگـه آچ

 

آلـتـیـن بـیـشـــیـک

 

پـیـمـانـه سـونـیـب چـیـقـرسـه یـاو، گـوش ایـتـمـه            مـنـتــلـی قـــدح نـی هــیــچـگـه ، نـوش ایـــتـمــه

آلـتـــیــن بـیـشــگـیـنـگ دوربـووطـن تـُـفــراغـی              تـــوز حـقــّیـــنـی زنـهـار فـــرامــو ش ایــتـمـــه

                                             

گـــلـشــن تـوبـیـــده بـاده ایـچــیــب یـاتـگـن ایـکــن          کـوزمـردمـیـنی مـسـت ایـتـیـب اوخـلاتـگـن ایـکـن

مــیـگــون لـبــیـدن اوپـی دیـسـم ســـیـســـکــیــنـدی          دل نـالـیـــشـی اویـقـــوســیـدن اویـغــاتـگـن ایــکـن

 

دریـچـه شـعـرلـریـدن سـیـلـه مـه لــر:

مــزرع د ل

 

زبـسـکـه ریـخـــتــنـد ازمـعـــرفـت مـی در ایـاغ مــن      زنـد فـیـض مـعـانـی مـوج هــرســـو از دمـاغ مــن

زکـلـکم عـنـبر افـشـان مـیـچـکـد بـس نـکـته رنـگـیـن      د مـیـده از رگ گـل نـافـهء مـشــکــیـن بـه بـاغ مـن

بـه یـاد کـشـتـگـان راه مـیـهـن چـون نـگــریـم خـون؟      کـه جـوش لالـه سـوز دیـگـری بـخـشــد به داغ مـن

چـنــان زیـنــت فـــزودم زآب د یــده مــــزرع دل را       بـغــل واکـرده مـی آیــد صــبـا بـر طـواف بـاغ مـن

بـه ظـاهـر گـر تـهی د سـتـم ولی بـس گـوهـر مـعـنی       بـود در بـخـیـه بـنـا ی جـامـهء پــر از قـــوراغ مـن

زبـس پــرورده ام در ســیـنـه زخـم تـــیـر مـژگـانـی       کـشــد نی نـالـه سـوزنـده بـر لـب سـر، زراغ مـــن

د مـــــد وقــــت نـوا از پــردهء عــشــــاق فـــریــادم        زبـعـد مـرگ بـتـوان یـافـت از مـطـرب سـراغ مـن

زیـاران جـز دعـا حـرفـی نـمـی جـویـم بـه بـزم غـم        بـه لـــوح تــربـتــم داغ دل ا فـــروزد چــــراغ مــن

به رمز شعر پی بردن "مـتین" بوده است بس مشکل

اگـرچـه از تـفـکـر لـحـظـه یـی نـبـــود فــراغ مــــن